$type=ticker$cols=3$count=30

Kultura i imperijalizam, Edvard V. Said




Pet-šest godina nakon što je Orijentalizam 1978. bio objavljen počeo sam sabirati ideje o općem odnosu kulture i imperije koje su mi postale jasnije dok sam pisao tu knjigu. Prvi rezultat je bio niz predavanja koje sam 1985. i 1986. držao na univerzitetima u Sjedinjenim Državama, Kanadi i Engleskoj. Ta predavanja čine jezgro ovog rada, koji me od tog vremena stalno zaokuplja. Značajan broj znanstvenih istraživanja u antropologiji, historiji i regionalnim studijama znatno je unaprijedio raspravu koju sam pokrenuo u Orijentalizmu, knjizi ograničenoj na Bliski Istok. Ovdje pokušavam proširiti moju argumentaciju, kako bih dao generalni opis odnosa između modernog metropolskog Zapada i njegovih prekomorskih teritorija.

Koji je ne-bliskoistočni materijal ovdje korišten? Europsko pisanje o Africi, Indiji, dijelovima Dalekog Istoka, Australiji i Karibima; te afrikanističke i indijanološke diskurse, kako ih neki nazivaju, ja vidim kao dio općeg europskog nastojanja da se upravlja dalekim zemljama i narodima; zato ih dovodim u vezu s orijentalističkim opisom islamskog svijeta, kao i onim posebnim načinom na koji Europa predstavlja Karibske otoke, Irsku i Daleki Istok. Ono što u tim diskursima posebno pada u oči jesu retoričke figure koje neprestano susrećemo u opisu “misterioznog Istoka”, stereotipi o “afričkom (ili indijskom, ili irskom, ili jamaičkom, ili kineskom) duhu”, uvjerenje da je primitivnim ili barbarskim narodima donesena civilizacija, zahtjev, koji se uznemirujuće često izražava, da treba šibom, ili smrću, ili robijom, kažnjavati kad se “oni” dobro ne ponašaju, ili kad se bune, jer “oni” uglavnom jedino razumiju silu i nasilje; “oni” nisu kao “mi”, i zbog toga zaslužuju da se njima upravlja.

Međutim, dolazak Bijelca je svugdje u neeuropskom svijetu izazivao neku vrstu otpora. Ono što sam izostavio u Orijentalizmu bile su te reakcije na zapadnjačku dominaciju, koje su kulminirale u velikom pokretu dekolonizacije širom Trećeg Svijeta. Uporedo s oružanim otporom, u zemljama tako različitim kao što je bio Alžir u 19. stoljeću, kao Irska i Indonezija, gotovo svugdje je dolazilo i do značajnih pokušaja kulturnog otpora, isticanjem nacionalnog identiteta, a u političkoj sferi stvaranjem udruženja i stranaka, čiji je glavni cilj bio samoodređenje i nacionalna nezavisnost. Nije bio nijedan slučaj da se u imperijalnom susretu naspram aktivnog zapadnjačkog došljaka nalazio pokorni ili inertni domorodac; uvijek je dolazilo do nekog oblika aktivnog otpora, i u ogromnoj većini slučajeva taj je otpor na kraju dovodio do pobjede.

Ta dva činioca – generalni svjetski oblik imperijalne kulture i historijsko iskustvo otpora imperiji – čine da ova knjiga nije puki nastavak Orijentalizma, već pokušaj da se postigne nešto više. I u toj i u ovoj knjizi naglašavam nešto što na prilično uopćen način nazivam “kultura”. Onako kako je ja upotrebljavam, “kultura” konkretno znači dvije stvari. Prije svega, ona označava sve one praktične djelatnosti, kao što su umjetnosti deskripcije, komunikacije i reprezentacije, koje su relativno autonomne u odnosu na ekonomske, socijalne i političke sfere i koje često imaju estetsku formu, s užitkom kao jednim od svojih osnovnih ciljeva. U to, naravno, ulazi i sva riznica popularnih predodžbi o dalekim krajevima svijeta, kao i specijalistička znanja koja priskrbljuju znanstvene discipline kao što su etnografija, historiografija, filologija, sociologija i književna historija. Pošto sam se ovdje usredsredio isključivo na moderne zapadne imperije devetnaestog i dvadesetog stoljeća, obratio sam posebnu pažnju na takve kulturne forme kakav je roman, koji je, uvjeren sam, igrao izvanredno značajnu ulogu u formiranju imperijalnih stavova, pogleda i iskustava. Ne mislim da je samo roman bio značajan, ali smatram da je on estetski predmet čija je veza s ekspanzivnim društvima Britanije i Francuske posebno zanimljiva za izučavanje. Prototip modernog realističkog romana je Robinson Crusoe, a svakako nije slučajno što on govori o jednom Europejcu koji stvara svoj posjed na dalekom, neeuropskom otoku.

Veliki dio novije kritike koncentrira se na narativnu književnost, a ipak se malo pažnje obraća njenom mjestu u historiji imperijalnog svijeta. Čitaoci ove knjige brzo će otkriti da narativ ima presudan značaj u mojoj raspravi, jer moja je osnovna teza da je narativ u središtu svega onoga što su istraživači i pisci govorili o stranim i dalekim krajevima svijeta; osim toga, on je postao i metod kojim kolonizirani narodi dokazuju svoj vlastiti identitet i postojanje svoje vlastite historije. Glavna bitka u imperijalizmu vodi se, naravno, oko zemlje; ali kad je dolazilo do toga ko posjeduje zemlju, ko ima pravo da je naseljava i radi na njoj, ko je održava, ko je preuzima i ko sad planira njenu budućnost – ta se pitanja odražavaju, zastupaju i za izvjesno vrijeme čak presuđuju u obliku narativa. Kao što je jedan kritičar sugerirao, i same nacije su naracije. Moć da se pripovijeda, ili da se blokira nastanak drukčijih pripovijesti, veoma je značajna za odnos kulture i imperijalizma, ona konstituira jednu od glavnih veza među njima. Što je najvažnije, velike priče o emancipaciji i prosvjećenju mobilizirale su narode u kolonijalnom svijetu da se dignu i zbace imperijalnu potčinjenost; u tom procesu i mnogi su Europljani i Amerikanci bili podstaknuti tim pričama i njihovim protagonistima da se i sami bore za novi veliki narativ o jednakosti i sveopćoj ljudskoj zajednici.

Osim toga, a gotovo da to i ne treba naglašavati, “kultura” je pojam koji uključuje element rafiniranosti i uzvišenosti, ona je rezervoar onog najboljeg što se u jednom društvu kao znanje i mišljenje izgradilo, kao što je to govorio Matthew Arnold 60-ih godina XIX st. Arnold je vjerovao da kultura ublažava, ako već i sasvim ne neutralizira, pogubno djelovanje modernog, agresivnog, merkantilnog i brutalizirajućeg urbanog života. Vi čitate Dantea ili Shakespearea s namjerom da idete u korak s onim najboljim što se zna i misli, da vidite sebe, svoj narod, društvo i tradiciju u najboljem svjetlu. S vremenom, kultura se povezuje, često na agresivan način, s nacijom ili državom; ona “nas” razlikuje od “njih”, gotovo uvijek s izvjesnim stupnjem ksenofobije. Kultura u ovom smislu je izvorište identiteta, ali je ona u tome prilično borbena, kao što pokazuju nedavni “povraci” kulturi i tradiciji. Ti “povraci” su praćeni rigoroznim kodeksom intelektualnog i moralnog ponašanja, suprotstavljenog toleranciji, koja se povezuje s relativno liberalnim filozofijama kao što su multikulturalizam i hibriditet. U nekadašnjem koloniziranom svijetu ti su “povraci” proizveli različite oblike religioznog i nacionalističkog fundamentalizma.

U tom drugom smislu kultura je vrsta pozornice na kojoj se sukobljavaju različiti politički ciljevi. Daleko od toga da predstavlja mirno područje apolonijske otmjenosti, kultura može čak biti i bojno polje, na kojem se ti međusobno suprotstavljeni ciljevi objelodanjuju. To postaje očigledno kad se sjetimo da se, na primjer, od američkih, francuskih ili indijskih studenata, koji su poučavani da čitaju svoje nacionalne klasike prije nego druge, očekuje da visoko cijene i lojalno, često i nekritički, slave svoj narod i svoju tradiciju, a omalovažavaju ili napadaju druge.

Problem s tom idejom kulture je što ona traži ne samo poštivanje vlastite kulture već i shvatanje da je ona na neki način odvojena od svakidašnjeg svijeta, jer ga, tobože, transcendira. Sljedstveno tome, većina onih koji se profesionalno bave humanističkim znanostima nije u stanju uspostaviti vezu između dugotrajnih, nevjerovatno surovih postupaka u praksi kakvo je ropstvo, kolonijalističko i rasističko ugnjetavanje i imperijalno potčinjavanje, na jednoj strani, i poezije, književnosti i filozofije u društvu koje upražnjava takvu praksu, na drugoj strani. Jedna od teških istina koje sam otkrio radeći na ovoj knjizi jeste da je vrlo malo britanskih ili francuskih umjetnika kojima se divim dovodilo u pitanje ideje o “podređenim” ili “inferiornim” rasama, ideje koje su zvaničnici koji su upravljali Indijom ili Alžirom sprovodili u praksi kao nešto samo po sebi razumljivo. Ali to su bile opće prihvaćene ideje, i one su kroz cijelo devetnaesto stoljeće podstrekavale imperijalno osvajanje teritorija u Africi. Dok su razmišljali o Carlyleu ili Ruskinu, ili čak o Dickensu i Thackerayu, kritičari su, vjerujem, u drugi plan stavljali ideje koje su ti autori izražavali o kolonijalnoj ekspanziji, inferiornim rasama, ili “nigerima”, smatrajući da te ideje spadaju u jednu posebnu sferu, odvojenu od uzvišene sfere kulture, kojoj ti autori “stvarno” pripadaju i u kojoj su stvarali svoja “stvarno” značajna djela.

Kultura zamišljena na taj način postaje zaštićeni zabran: ostavi politiku pred vratima prije nego što uđeš! Kao neko ko je sav svoj profesionalni život proveo predavajući književnost, a koji je odrastao u kolonijalnom svijetu od prije Drugog svjetskog rata, smatrao sam izazovom da kulturu ne vidim na taj način – to jest antiseptički izolovanu od njenih svjetskih afilijacija – već kao izvanredno raznovrsno područje stvaralačkih napora. Romane i druge knjige koje ovdje razmatram ja analiziram prije svega zato što ih smatram vrijednim djelima umjetnosti i učenosti, u kojima i ja i mnogi drugi čitaoci nalazimo užitak i iz kojih izvlačimo korist. A zaista je izazovno povezati ta djela ne samo s tim užitkom i s tom korišću već i s onim imperijalnim procesom čiji su očit i nezatajiv dio; radije nego da osuđujem ili ignoriram njihovo učešće u onome što je bila neupitna stvarnost njihovog vremena, ja smatram da ono što naučimo o ovom dosad zanemarenom njihovom aspektu istinski unapređuje naše čitanje i razumijevanje tih djela.

Da nešto malo više kažem o tome što pri tome imam na umu, služeći se primjerom dva dobro poznata i zaista velika romana. Dickensova Velika očekivanja (1861) su prvenstveno roman o samoobmanjivanju, o Pipovom uzaludnom nastojanju da postane gentleman bez velikog truda i bez aristokratskih izvora prihoda koje takva uloga traži. Ranije u životu on je pružio pomoć jednom robijašu, Abelu Magwitchu, koji, nakon što je deportiran u Australiju, uzvraća svom mladom dobročinitelju slanjem velikih suma novca; pošto mu advokat pri isporuci tog novca nije ništa otkrio, Pip je došao do uvjerenja da je njegov patron jedna starija dama, Miss Havisham. Magwitch se kasnije ilegalno pojavljuje u Londonu, ali ga Pip ne prima s dobrodošlicom, jer mu sve oko tog čovjeka miriše na delinkvenciju i neugodnosti. Na kraju, međutim, Pip se miri s Magwitchem i sa stvarnošću: Magwitcha – progonjenog, uhvaćenog i na smrt bolesnog – on konačno prihvata kao svog poočima, a ne kao nekoga koga se treba odreći i odbaciti, mada se Magwitch zapravo ne može prihvatiti, jer je iz Australije, kažnjeničke kolonije koja je osnovana radi rehabilitacije, ali ne i repatrijacije deportiranih engleskih kriminalaca.

Većina, ako ne i sva tumačenja ovog izvanrednog djela stavljaju ga u onaj okvir britanske književnosti u kojem se govori o historiji metropole; ja, međutim, smatram da se on odnosi na obuhvatniju i dinamičniju historiju nego što takva tumačenja to dopuštaju. Dvije novije knjige – magistralna studija The Fatal Shore (“Fatalna obala”) Roberta Hughesa i briljantno spekulativno djelo The Road to Botany Bay (“Put za Zaljev Botany”) Paula Cartera – otkrile su nam bogatu historiju fantazija i iskustva Australije, “bijele” kolonije, kakva je i Irska; a u tu historiju Magwitch i Dickens ulaze ne kao njene puke koincidentne reference, već kao učesnici, koji kroz roman dovode do izražaja jedno mnogo starije i šire iskustvo, nastalo u odnosima Engleske i njenih prekomorskih teritorija.

Australija je osnovana kao kažnjenička kolonija krajem osamnaestog stoljeća uglavnom zato da bi Engleska mogla deportirati nepopravljivi i neželjeni višak populacije kriminalaca u mjesto koje je na mapu stavio kapetan Cook, a koje je trebalo da nadomjesti kolonije izgubljene u Americi. Potjera za profitom, izgradnja imperije i ono što Hughes zove društveni apartheid stvorili su modernu Australiju, koja se do vremena kad se Dickens prvi put, četrdesetih godina, za nju zaintere-sirao (u Davidu Copperfieldu Wilkins Micawber sretno u nju emigrira) razvila u profitabilnu zemlju s nekom vrstom “slobodnog sistema”, u kojem radnici mogu uspjeti ako im se to dozvoli. Ali u Magwitchu -

Dickens je povezao nekoliko struja koje čine englesko percipiranje robijaša deportiranih u Australiju. Oni tamo mogu uspjeti, ali se, u pravom smislu, ne mogu vratiti. Oni mogu izdržati kaznu za svoje zločine u tehničkom, pravnom smislu, ali ono što tamo ispaštaju čini ih permanentnim autsajderima. Može im biti oprošteno – ali samo dotle dok ostaju u Australiji.1

Carterovo proučavanje onoga što on zove spacijalna historija Australije nudi nam i drukčiju verziju tog iskustva. U njoj istraživači, robijaši, etnografi, profiteri, vojnici stvaraju mapu ogromnog i relativno nenaseljenog kontinenta, ali svak u diskursu koji protjeruje, raseljava, ili, pak, inkorporira druge. Zato Botany Bay prije svega predstavlja prosvjetiteljski diskurs o putovanjima i otkrićima, a onda i skup putnika-pripovjedača (uključujući Cooka) čije riječi, mape i intencije sve više uvećavaju strane teritorije i postepeno ih pretvaraju u “dom”. Carter je pokazao kako bliskost benthamitske organizacije prostora (koja je proizvela grad Melbourne) i očiglednog nereda australijske divljine ostvaruje jednu optimističku transformaciju socijalnog prostora, koja je 40-tih godina 19. stoljeća proizvela Elysium za aristokraciju i Eden za radnike.2 Ono kako je Dickens vidio Pipa, Magwitchevog “londonskog gentlemana”, otprilike odgovara onom kako je Engleska blagonaklono gledala na Australiju: jedan socijalni prostor autorizirao je drugi.

Ali Velika očekivanja nisu pisana s interesom za autentično australijsku priču kao knjige Hughesa i Cartera; taj roman ne pretpostavlja, niti predviđa tradiciju australijske književnosti, koja je, u stvari, nastala kasnije, s djelima Davida Maloufa, Petera Careya i Patricka Whitea. Zabrana stavljena na Magwitchev povratak nije samo kaznena već i imperijalna: podanici su mogli biti deportirani u mjesto kakvo je Australija, ali im nije mogao biti odobren “povratak” u prostor metropole, koji je, kao što svjedoče svi Dickensovi romani, precizno isparceliran i naseljen po hijerarhiji koja je određena za stanovnike metropole. Na jednoj strani, dakle, tumači kao Hughes i Carter daju puniju sliku o jedva primjetnom prisustvu Australije u britanskoj književnosti devetnaestog stoljeća, ističući cjelovitost i posebni integritet australijske historije, koja je u dvadesetom stoljeću postala nezavisna od historije Britanije; na drugoj strani, međutim, pažljivo čitanje Velikih očekivanja mora dovesti do ovog zapažanja: nakon što je Magwitch takoreći okajao svoje grijehe i nakon što je Pip skrušeno priznao svoj dug tom starom, ogorčenom i osvetoljubivom odbjeglom robijašu, Pip je doživio slom, a onda se podigao i vratio u život, i to u dva eksplicitno pozitivna smisla. Pojavljuje se novi Pip, od starog Pipa manje opterećen lancima prošlosti, u liku dječaka koje se također zove Pip; stari Pip, pak, kreće u novi život sa svojim drugom iz djetinjstva Herbertom Pocketom, ali ovog puta ne kao gospodski dokoličar već kao vrijedni trgovac na Istoku, dakle tamo gdje su druge britanske kolonije nudile neku vrstu normalnosti koju nije nudila Australija.

Tek što je Dickens izišao na kraj s Australijom, javlja mu se jedna druga struktura pogleda i mišljenja, koja sada ukazuje na britanske imperijalne veze – kroz trgovinu i putovanja - s Orijentom. U svojoj novoj karijeri kao kolonijalni poslovni čovjek Pip nije neka izuzetna figura, jer skoro svi Dickensovi biznismeni, ćudljivi rođaci i strašni stranci imaju prilično normalne i sigurne veze s imperijom. Ali tek posljednjih godina te su veze privukle pažnju interpretatora. Nova generacija znanstvenika i kritičara – djeca dekolonizacije u nekim slučajevima, kao i oni koji su imali koristi od razvitka ljudskih sloboda u vlastitoj zemlji (kao što su polne, religiozne i rasne manjine) – nalazi u velikim tekstovima zapadne književnosti trajni interes za ono što se smatralo nižim svijetom, naseljenim nižim ljudima druge boje kože, koji se prikazivao otvorenim za interveniranje svakojakih Robinsona Crusoea.

Do kraja devetnaestog stoljeća imperija u književnosti više nije prisutna samo kao sjenka, niti je oličena u tako nepoželjnoj pojavi kao što je odbjegli robijaš. U djelima pisaca kakvi su Conrad, Kipling, Gide i Loti ona je postala centralna zona interesa. Conradov Nostromo (1904) – moj drugi primjer – događa se u nekoj centalnoameričkoj republici, koja je nezavisna (za razliku od afričkog i istočnoazijskog kolonijalnog miljea ranije književnosti), a u kojoj zbog njenih velikih rudnika srebra dominiraju strani interesi. Za suvremenog Amerikanca najinteresantniji aspekt tog djela je Conradovo proročanstvo: on predviđa nezaustavljive nemire i ’lošu vladavinu’ u latinoameričkim republikama (upravljanje njima, kaže on, citirajući Bolivara, liči na oranje mora) i ukazuje na specifičan sjevernoamerički način utjecaja na prilike u tim zemljama, koji je presudan, a jedva uočljiv. Holroyd, financijer iz San Francisca, koji podržava Charlesa Goulda, britanskog vlasnika rudnika u San Tomeu, upozorava svog štićenika da “mi” kao investitori “ne želimo biti uvučeni u velike nevolje”. Ipak,

Mi možemo sjediti i mirno posmatrati. Naravno, jednog dana mi ćemo stupiti na scenu. To je sigurno. Ali nema potrebe za žurbom. I samo vrijeme radi za najveću zemlju na cijelom božijem svijetu. Naše će se riječi slušati u svemu – industriji, trgovini, pravu, novinarstvu, umjetnosti, politici i religiji, od Cape Horna sve do Surith’s Sounda, pa i dalje, ako se nešto vrijedno posjedovanja pojavi na Sjevernom Polu. A onda ćemo polako pod kontrolu staviti i najudaljenije otoke i sve kontinente na zemlji. Mi ćemo voditi svjetske poslove bez obzira da li se to svijetu dopadalo ili ne. Svijet to ne može spriječiti – a ni mi, pretpostavljam.3

Skoro svu retoriku “novog svjetskog poretka” koju američka vlada objavljuje od kraja “hladnog rata” – s njenim napadnim samozadovoljstvom, s neskrivenim trijumfalizmom, s proklamacijama svoje velike odgovornosti – mogao je formulirati još Conradov Holroyd: mi smo u svemu prvi, mi imamo obavezu da budemo lideri, mi branimo slobodu i poredak, i tako dalje. Nijedan Amerikanac nije imun od takve strukture osjećanja, a o implicitnom upozorenju koje je sadržano u Conradovim portretima Holroyda i Goulda rijetko je ko pisao, valjda zato što retorika moći isuviše lako proizvodi iluziju benevolentnosti kad je nalazimo u imperijalnom miljeu. A to je ona retorika čija je najporaznija karakteristika to što je već bila upotrijebljena, i to ne jednom (od strane Španije i Portugala), već, u modernom vremenu, zaglušno jako i učestalo, od strane Britanaca, Francuza, Belgijanaca, Japanaca, Rusa, a sad i Amerikanaca.

Ipak, bilo bi nepotpuno čitati Conradovo remek-djelo prosto kao rano predviđanje onoga što vidimo da se događa u Latinskoj Americi u dvadesetom stoljeću s njenim United Fruit Companies, pukovnicima, oslobodilačkim snagama i plaćenicima koji su financirani od Amerike. Conrad je preteča onih zapadnjačkih pogleda na Treći Svijet koje nalazimo u djelima romansijera tako različitih kao što su Graham Greene, V. S. Naipaul i Robert Stone, teoretičara imperijalizma kao Hannah Arendt i putopisaca, filmskih stvaralaca i kritičara čija je specijalnost da nam predočavaju ne-europski svijet radi analize i ocjenjivanja ili radi zadovoljavanja ukusa za egzotičnost kod europske i sjevernoameričke publike. Pa ako je istina da je Conrad s ironijom prikazivao kako je imperijalizam britanskih i američkih posjednika rudnika srebra u San Tomeu osuđen na propast zbog vlastitih pretencioznih i neostvarivih ambicija, istina je i to da je on svoj roman pisao kao čovjek čiji je zapadnjački pogled na nezapadni svijet bio tako duboko ukorijenjen da ga je to činilo slijepim za druge historije, druge kulture, druge aspiracije. Sve što je Conrad bio u stanju vidjeti je svijet kojim potpuno dominira atlantski Zapad, svijet u kojem svako suprotstavljanje Zapadu samo potvrđuje njegovu zloćudnu moć. Ono što Conrad nije mogao vidjeti je alternativa toj surovoj tautologiji. On nije mogao razumjeti da se i u Indiji, Africi i Južnoj Americi odvija život i razvija kultura čiji integritet nije potpuno pod kontrolom gringo imperijalista i onih koji hoće da reformiraju ovaj svijet, a nije mogao ni vjerovati da anti-imperijalistički pokreti nisu svi potkupljivi i potplaćeni od onih koji u Londonu ili Washingtonu vuku konce.

Ova velika ograničenja vizije karakteristična su za sam Nostromo kao i za ličnosti i fabulu u njemu. Conradov roman sadrži onu istu paternalističku aroganciju imperijalizma kojoj se podsmjehuje u ličnostima kakve su Gould i Holroyd. Kao da Conrad kaže: “Mi, Zapadnjaci, odlučujemo ko je od domorodaca dobar a ko loš, jer svi oni postoje samo na osnovu našeg priznavanja. Mi smo ih stvorili, mi smo ih naučili govoriti i misliti, a kad se pobune, oni samo potvrđuju naše uvjerenje da su budalasta djeca, koju lako vara poneko od njihovih zapadnjačkih gospodara.” To je u stvari ono što Amerikanci osjećaju prema svojim južnim susjedima: njihova nezavisnost je dobrodošla onoliko koliko je to nezavisnost koju mi odobravamo. Sve drugo je neprihvatljivo, a što je još gore - i nezamislivo.

Nije zato paradoks da je Conrad bio i anti-imerijalist i imperijalist, progresivan onda kad je hrabro i s pesimizmom pokazivao samopotvrđujuću i samoobmanjujuću pokvarenost prekomorske dominacije, a duboko reakcionaran onda kad je trebalo priznati da je Afrika ili Južna Amerika nekad imala samostalnu historiju ili kulturu, koju su imperijalisti nasilno prekinuli, a koja je na kraju njih pobijedila. Umjesto da o Conradu mislimo s visine kao o stvorenju svoga vremena, bolje bi bilo da se sjetimo da današnji stavovi Washingtona, kao i većine zapadnih tvoraca politike i intelektualaca, pokazuju mali napredak u odnosu na njegova shvatanja. Ono što je Conrad prepoznao kao uzaludnost latentnu u imperijalističkoj filantropiji – čije intencije uključuju i takve ideje kao što je stav da se “svijetu mora osigurati demokracija” – vlada Sjedinjenih Država još ni danas nije u stanju shvatiti, pa i dalje pokušava implementirati svoje želje širom cijelog svijeta, a posebno na Bliskom Istoku. Conrad je bar imao hrabrosti da vidi da takvi planovi nikad ne uspijevaju – jer oni hvataju planere u klopku sve većih iluzija o vlastitoj svemoći i u klopku obmanjujućeg samozadovoljstva (kao u Vijetnamu), i to zato što po samoj prirodi stvari na pogrešan način shvataju ono što je inače evidentno.

Sve to treba imati na umu ako se Nostromo želi čitati s više interesa ne samo za njegove izvanredne odlike već i za inheretna ograničenja. Nova nezavisna država Sulaco koja nastaje na kraju romana samo je manja, ali još strože kontrolirana i netolerantnija verzija veće države od koje se odvojila i koju sada nastoji prevazići u bogatstvu i značaju. Conrad dopušta čitaocu da imperijalizam vidi kao sistem. Život u podređenoj oblasti iskustva pod jakom je impresijom fikcija i gluposti dominantne oblasti. Ali je i obrnuto istina, iskustvo u dominirajućem društvu počinje zavisiti od nekritičkih predodžbi o domorocima i njihovim teritorijama, kao o onima kojima je potrebna la mission civilisastrice.

Kako god ga čitali, Nostromo nudi jedno viđenje bez praštanja, i doslovno stvara mogućnost isto tako oštrog viđenja imperijalističkih iluzija Zapada u Mirnom Amerikancu Grahama Greenea ili u Okuci rijeke V. S. Naipaula, romanima koji obrađuju različitu problematiku. Danas, poslije Vijetnama, Irana, Filipina, Alžira, Kube, Nikaragve, Iraka, malo se čitalaca ne bi složilo da su Greeneov Pyle i Naipaulov otac Huismans (ljudi koji vjeruju da domoroce treba obrazovati i uvesti u “našu” civilizaciju) sami zbog svoje prevelike naivnosti proizveli ubistva, subverzije i neprekidnu nestabilnost “primitivnog” društva. Slična ljutina prožima i filmove kao što su Salvador Olivera Stonea, Apokalipsa sada Francisa Forda Coppole i Nestali Constantina Coste Gavrasa, u kojim beskupulozni CIA operativci i činovnici ludi od moći podjednako manipuliraju domorocima kao i dobronamjernim Amerikancima.

Ipak, ta djela, koja toliko duguju Conradovoj anti-imperijalističkoj ironiji iz Nostroma, nastoje pokazati da sve akcije koje su značajne za svijet potiču sa Zapada, čiji su predstavnici slobodni da svoje fantazije i filantropije ispunjavaju u učmalom Trećem Svijetu. Po tom shvatanju, udaljeni krajevi svijeta nemaju ni život, ni historiju, ni kulturu o kojima bi se imalo što reći, a i njihova se nezavisnost i integritet ne može prikazati a da pri tome nije prisutan Zapad. Ako ima šta da se tu prikaže, onda je to, kao i kod Conrada, isključivo neopisiva korupcija, degeneriranost, neiskupljivi grijesi. Ali Conrad je pisao Nostroma u vremenu neosporavanog imperijalističkog entuzijazma Europe. A suvremeni romansijeri i tvorci filmova koji su njegovu ironiju dobro naučili stvaraju svoja djela poslije dekolonizacije, poslije ogromnog intelektualnog, moralnog i imaginativnog remonta i dekonstrukcije zapadnjačke reprezentacije nezapadnog svijeta, dakle poslije radova Frantza Fanona, Amilcara Cabrala, C. L. R. Jamesa, Waltera Rodneya, poslije romana i drama Chinua Achebea, Ngugi wa Thiongoa, Wole Soyinke, Salmana Rushdija, Gabriela Garcie Marqueza i mnogih drugih.

Na taj način, Conrad je ostavio u nasljeđe svoje rezidualne imperijalističke naklonosti, ali njegovi nasljednici jedva da imaju opravdanje za predrasude svojih djela, makar one često bile jedva primjetne. Problem nije samo u tome što Zapadnjaci nemaju dovoljno simpatije, ni razumijevanja za strane kulture – jer, na kraju krajeva, ima dosta umjetnika i intelektualaca koji su, praktično, prešli na drugu stranu: Jean Genet, Basil Davidson, Albert Memmi, Juan Goytisolo i drugi. Možda je više u pitanju politička spremnost da se ozbiljno prihvate alternative imperijalizmu, a među njima i samo postojanje drugih kultura i drukčijih društava. Svejedno da li neko vjeruje da Conradovi izvanredni romani samo potvrđuju uobičajene zapadnjačke sumnje prema Latinskoj Americi, Africi i Aziji, ili da u romanima kao što su Nostromo i Velika očekivanja vidi crte začuđujuće upornog imperijalnog pogleda na svijet, koji podjednako može izvitoperiti perspektivu i čitaoca i autora: oba ta načina čitanja su kao realne alternative staromodna. Svijet danas više ne postoji kao spektakl o kojem možemo imati pesimističko ili optimističko mišljenje i o kojem naši “tekstovi” mogu biti ingenijalni ili dosadni. Svaki takav odnos podrazumijeva umiješanost moći i interesa. I sve dok ne vidimo da Conrad i kritizira i reproducira imperijalnu ideologiju svog vremena, sve dotle mi ne možemo karakterizirati svoje vlastite sadašnje stavove: projiciranu ili odbačenu želju za dominacijom, spremnost da se osude ili sposobnost da se prihvate druga društva, tradicije i historije i da se s njima surađuje.

Svijet se promijenio od vremena Conrada i Dickensa na način koji je iznenadio, i često uzbunio, Europljane i Amerikance iz metropole; oni se sada konfronitiraju s ogromnom ne-bijelom imigrantskom populacijom u vlastitoj kući i suočavaju s impresivnim redom tek osnaženih glasova, koji zahtijevaju da se čuju i njihove priče. Poenta ove moje knjige je da su te populacije i ti glasovi već neko vrijeme tu, i to zahvaljujući upravo globalnom procesu koji je pokrenuo moderni imperijalizam; ignorirati ili na drugi način omalovažiti isprepleteno iskustvo Zapadnjaka i Orijentalaca, međuzavisnost kulturnih prostora na kojima su kolonizator i kolonizirani koegzistirali i borili se jedni s drugim u projekcijama rivalnih geografija, narativa i historija – značilo bi ne vidjeti ono što je esencijalno za svijet u ovom stoljeću.

Prvi put se sada historija imperijalizma i njegove kulture može izučavati, a da se ne shvata ni kao monolitna, ni kao reducirano isparcelirana, separatna i posebna. Istina, bilo je zabrinjavajućih erupcija separatističkog i šovinističkog diskursa, bilo u Indiji, Libanu ili Jugoslaviji, bilo u afrocentričkim, islamocentričkim ili eurocentričkim proklamacijama; ali daleko od toga da bi dovele u pitanje borbu za oslobođenje od imperije, te redukcije kulturnog diskursa stvarno dokazuju valjanost one temeljne oslobađajuće energije koja oživljava želju da se bude nezavisan, da se govori slobodno, bez bremena nepravedne dominacije. Međutim, jedini način da se razumije ta energija je historijski: otuda i prilično širok geografski i historijski raspon koji sam nastojao ostvariti u ovoj knjizi. U želji da prisilimo druge da nas čuju, mi često zaboravljamo da je svijet prenaseljeno mjesto; kad bi svak insistirao na radikalnoj čistoti i prioritetu svoga glasa, sve što bismo dobili bila bi strašna buka beskrajnih sukoba, krvava politička zbrka, istinski užas, čiji se začeci tu i tamo mogu primijetiti u oživljavanju rasističke politike u Europi, u kakofoniji rasprava oko političke korektnosti i politike identiteta u Sjedinjenim Državama, te – govoreći o mom dijelu svijeta – u netolerantnosti religioznih predrasuda i u iluzornim obećanjima bizmarkovskog despotizma na način Saddama Husseina i njegovih brojnih arapskih epigona i dvojnika.

Kako je zbog toga otrežnjujuće i nadahnjujuće ne samo čitati ono što nas drži na našoj strani, kao što je dosad bio slučaj, već i uočavati s kolikom vještinom jedan veliki umjetnik kao Kipling (kao malo koji drugi imperijalist i reakcionar) zna prikazati Indiju: njegov roman Kim ne samo da nastavlja dugu historiju angloindijske perspektive već, uprkos tome, i prognozira neodrživost te perspektive, s njenim insistiranjem na stavu da indijska stvarnost zahtijeva i čak sa zahvalnošću traži britansko starateljstvo na manje-više neodređeno vrijeme. Tvrdim da je veliki kulturni arhiv ostvaren tamo gdje su u prekomorski dominion uložene intelektualne i estetičke investicije. Ako ste šezdesetih godina 19. stoljeća bili Britanac ili Francuz, vi ste Indiju i Sjevernu Afriku vidjeli i osjećali s izvjesnom mješavinom familijarnosti i distance, ali nikad s osjećajem za njihov poseban suverenitet. U vašim narativima, povijestima, putopisima i istraživanjima vaša svijest je predstavljala glavni autoritet; ona je bila aktivna energija koja je osmišljavala ne samo kolonijalističke aktivnosti već i opise egzotičnih zemalja i naroda. A vaš osjećaj moći jedva da je mogao i zamisliti da će “domoroci” koji vam se čine ili ulizički pokorni ili zlovoljno nekooperativni ikad biti sposobni prisiliti vas da na kraju dignete ruke od Indije ili Alžira. Ili da kažete išta što bi moglo protusloviti, provocirati ili na drugi način omesti dominantni diskurs.

Kultura imperijalizma nije bila nevidljiva, niti je krila svoja partnerstva i svoje interese u svijetu. Njene glavne linije su dovoljno jasne da možemo komentirati njena, često skrupulozna, očitovanja, ali i razloge zašto im nije posvećivana veća pažnja. To što one sada privlače pažnju, i to toliko da su, recimo, inspirirale i ovu i mnoge druge knjige, to manje proizlazi iz neke vrste retrospektivnog revanšizma a više iz sve jače potrebe za povezivanjem. Jedno od postignuća imperijalizma je u tome što je on zbližio svijet. I bez obzira što je u tom procesu odvajanje Europljana od domorodaca bilo podmuklo i duboko nepravedno, većina od nas bi to historijsko iskustvo imperije danas mogla smatrati zajedničkim. Zadaća je, pak, da se to iskustvo opiše na takav način da taj opis uključi i Indijce i Britance, i Aližirce i Francuze, i Zapadnjake i Afrikance, Azijce, Latino-Amerikance i Australce, uprkos užasima, krvoproliću i gorčini osvetoljubivosti.

Moj je metod da se što više usredsredim na individualna djela, da ih čitam najprije kao velika ostvarenja kreativne ili interpretativne imaginacije, i onda da ih prikažem kao dijelove ukupnog odnosa između kulture i imperije. Ja ne vjerujem da pisce mehanički determinira ideologija, klasa ili ekonomska historija, ali vjerujem da su oni veoma mnogo uključeni u historiju svog društva, da u većoj ili manjoj mjeri oblikuju tu historiju i da su oblikovani njome kao svojim vlastitim socijalnim iskustvom. Kultura i estetske forme koje kultura sadrži proizlaze iz historijskog iskustva, što je praktično jedna od glavnih teza ove knjige. Kao što sam otkrio pišući Orijentalizam, ne možemo shvatiti historijsko iskustvo na osnovu spiskova i kataloga; bez obzira koliko ste materijala obradili, uvijek će neke knjige, članci, autori i ideje ostati neobrađeni. Zbog toga sam nastojao promatrati ono što smatram značajnim i suštinskim, priznajući unaprijed da je selektivnost i svjestan izbor upravljao mojim radom. Nadam se da će čitaoci i kritičari ove knjige naći da se u njoj dalje razvija istraživanje i argumentacija historijskog iskustva imperijalizma. Raspravljajući i analizirajući ono što je u stvari jedan globalni proces, morao sam povremeno biti i uopćen i sumaran; ali sam siguran da niko ne bi želio da ova knjiga bude duža nego što jest!

Osim toga, ima nekoliko imperija o kojim nisam raspravljao: austro-ugarska, ruska, otomanska, španska i portugalska. Ta izostavljanja, međutim, uopće ne žele sugerirati da su ruska dominacija u Centralnoj Aziji i Istočnoj Europi, vlast Istambula nad arapskim svijetom, Portugala nad onim što je danas Angola i Mozambik i španska dominacija na Pacifiku i u Latinskoj Americi bile benigne (pa zato prihvatljivije) ili manje imperijalističke. To što govorim samo o britanskom, francuskom i američkom imperijalnom iskustvu je zbog toga što je to iskustvo na jedinstven način koherentno i na specifičan način usredsređeno na kulturu. Engleska je, naravno, imperijalna klasa za sebe, veća, grandioznija, impozantnija nego ijedna druga; skoro dva stoljeća Francuska je s njom bila u najdirektnijem nadmetanju. Kako narativ igra važnu ulogu u imperijalnom osvajanju, nije čudo da Francuska i (naročito) Engleska imaju neprekinutu tradiciju romana, koja je neuporediva. Amerika se počela razvijati kao imperija tokom devetnaestog stoljeća, ali je tek u drugoj polovici dvadesetog stoljeća, poslije dekolonizacije britanske i francuske imperije, pošla putem svoja dva velika prethodnika.

Postoje još dva dodatna razloga zašto sam se usredsredio na te tri imperije. Jedan razlog je u tome što ideja da se upravlja prekomorskim teritorijama – preskačući preko susjednih teritorija u daleke zemlje – ima privilegiran status u te tri kulture. Ta ideja je povezana s projekcijama u književnosti ili geografiji ili umjetnosti i zahtijeva kontinuirano prisustvo kroz stvarnu ekspanziju, administraciju, investiranje, angažiranje. Zbog toga ima nečeg sistematičnog u imperijalnoj kulturi, što u drugim imperijama nije tako evidentno kao u britanskoj ili francuskoj, a na drugi način i u američkoj. A to je ono što imam na umu kad govorim o “strukturi mišljenja i pogleda”. Drugi razlog je u tome što su to tri zemlje u čijim sam se orbitama rodio i odrastao i u kojim sad živim. Mada se u njima osjećam kao kod kuće, ja sam, kao neko ko potiče iz arapskog i muslimanskog svijeta, ostao onaj koji pripada drugoj strani. To mi je u nekom smislu omogućilo da živim na obje strane i da pokušavam posredovati među njima.

Ukratko, ovo je knjiga o prošlosti i sadašnjosti, o “nama” i “njima”, i o tome kako te stvari vide različite i obično suprotstavljene i odvojene strane. Njen trenutak je, tako da kažem, vrijeme poslije Hladnog Rata, kad su se Sjedinjene Države pojavile kao posljednja supersila. Živjeti u SAD u tom vremenu, za pedagoga i intelektualca porijeklom iz arapskog svijeta, podrazumijeva cijeli niz sasvim specifičnih interesa, koji su svi ostavili traga u ovoj knjizi, kao što su utjecali na sve što sam napisao nakon Orijentalizma.

Prije svega, tu je deprimirajući osjećaj da smo formulacije tekuće američke politike već ranije vidjeli i čitali. Svaki veliki metropolski centar koji je aspirirao na globalnu dominaciju govorio je, a nažalost i radio, iste te stvari. Uvijek se pozivalo na moć i nacionalne interese u vođenju poslova malih naroda; uvijek je tu ista destruktivna revnost kad stvari pođu loše, ili kad domoroci ustanu i svrgnu poslušnog i nepopularnog vladara kojeg je imperijalna sila održavala na vlasti; tu je i ono užasno predvidljivo poricanje da smo “mi” imperijalisti, jer “mi” smo izuzetak i nećemo ponoviti greške ranijih velikih sila, poricanje za kojim već rutinski slijede iste greške, kao što svjedoče Vijetnam i rat u Zalivu. Još je od svega najgora nevjerovatna, iako često pasivna, kolaboracija s tom praksom od strane intelektualaca, umjetnika, žurnalista, čije su pozicije kod kuće progresivne i pune zadivljujuće osjećajnosti, a sasvim suprotne kad je u pitanju ono što se radi vani u njihovo ime.

Moja je (možda iluzorna) nada da historija imperijalne avanture predstavljena u pojmovima kulture može zbog toga poslužiti nekoj svrsi koja ima ilustrativan i čak upozoravajući karakter. Jer, mada se imperijalizam neumoljivo razvijao tokom devetnaestog i dvadestog stoljeća, i otpor imperijalizmu je također uznapredovao. Zato nastojim obje te sile prikazati zajedno. To ni u kom slučaju ne pošteđuje kritike unesrećene kolonizirane narode; kao što će svaki pregled postkolonijalnih država pokazati, sreća i nesreća nacionalizma, ili onoga što bi se moglo zvati separatizam i domorodački provincijalizam (nativism), ne daju uvijek lijepu priču. I to se mora reći, makar samo zato da bi se pokazalo da uvijek postoje i alternative Idi Aminu i Saddamu Husseinu. Zapadni imperijalizam i nacionalizam Trećeg Svijeta pothranjuju jedan drugog, ali i u najgorem slučaju oni nisu ni monolitni ni deterministički određeni. Uostalom, ni kultura nije monolitna, a nije ni ekskluzivni posjed Istoka ili Zapada, ni malih grupa ljudi ili žena.

U svakom slučaju, priča jeste sumorna i često obeshrabrujuća. Ono što nju danas malo ublažava je mjestimična pojava nove intelektualne i političke savjesti. I to je onaj drugi interes koji je ugrađen u ovu knjigu. Jer koliko god da se lamentira o tome kako je stari kurs humanističkih studija podložan politiziranim pritiscima, uprkos toj takozvanoj kulturi žalopojki i svim nečuveno pretjeranim kritikama na račun “zapadnih” ili “feminističkih” ili “afrocentričkih” ili “islamocentričkih” vrijednosti, stvari su se danas promijenile. Kao primjer uzmimo izvanrednu promjenu u proučavanju Bliskog Istoka, kojim je tada kad sam pisao Orijentalizam još uvijek dominirao na jednoj strani agresivno muški, a na drugoj jedan sasvim snishodljiv ethos. Da pomenem samo knjige koje su se pojavile u posljednje tri ili četiri godine: Osjećanja pod velom Lile Abu-Lughod, Žene i spol u islamu Leile Ahmed, Žensko tijelo, ženski svijet Fedwe Malti-Douglas4 – u njima je jedna sasvim drukčija ideja o islamu, Arapima i Bliskom Istoku dovela u pitanje i u velikoj mjeri osporila stari despotizam. Ta djela su feministička, ali ne ekskluzivistička; ona demonstriraju različitost i složenost iskustva koje dejstvuje ispod totalitarnih diskursa orijentalizma i bliskoistočnog (prevashodno muškog) nacionalizma; ona su i intelektualno i politički sofisticirana i u skladu s najboljim teorijskim i historijskim studijama; ona su angažirana, ali nisu demagoška, senzibilna su, ali nisu sentimentalna prema ženskom iskustvu; najzad, iako su ih pisale naučnice različitog porijekla i obrazovanja, ta djela polemiziraju s političkom situacijom žene na Bliskom Istoku i u isto vrijeme doprinose promjenama te situacije.

Kad tome dodamo i knjige Retorika engleske Indije Sare Suleri i Kritička područja Lise Lowe5, vidimo da je revizionistička nauka te vrste izmijenila, ako već ne i odbacila, geografiju Bliskog Istoka i Indije kao homogenih, redukcionistički shvaćenih oblasti. Nestale su binarne opozicije tako drage nacionalističkom i imperijalističkom pothvatu. Umjesto toga, počinjemo osjećati da se stari autoritet ne može naprosto zamijeniti novim autoritetom, da se javljaju nova svrstavanja preko nacionalnih granica i preko postojećih tipova i suština, te da danas ta nova svrstavanja provociraju i dovode u pitanje u osnovi statički pojam identiteta, koji je predstavljao srž kulturne misli u eri imperijalizma. Kroz cijelu historiju veza između Europljana i njihovih “drugih”, koja je sistematično počela prije pola milenija, jedna ideja jedva da se promijenila: da postojimo “mi” i “oni”, i jedni i drugi potpuno konstituirani, jasno vidljivi i neupitno očigledni. Kao što sam u Orijentalizmu pokazao, ta podjela ide unazad do grčke misli o barbarima, ali gdje god da je porijeklo tog pojma “identiteta”, on je u devetnaestom stoljeću postao glavna oznaka imperijalističkih kultura, kao i onih kultura koje su se nastojale oduprijeti europskom osvajanju.

Mi smo još uvijek nasljednici onog načina mišljenja po kojem pojedinca definira nacija, koja svoj autoritet izvodi iz tobože neprekinute tradicije. U Sjedinjenim Državama upravo ta briga za kulturni identitet izazvala je sukob oko toga koje knjige i koji autoriteti konstituiraju “našu” tradiciju. To nastojanje da se dokaže da ova ili ona knjiga jeste (ili nije) dio “naše” tradicije jedno je od najzamornijih duhovnih vježbanja koje možemo zamisliti. A ekscesi su tu mnogo češći nego doprinosi historijskoj tačnosti. Tek neka se zna: ja nemam više strpljenja s tim stavom da se “nas” tiče jedino ili uglavnom ono što je “naše” i ne mogu oprostiti one reakcije na taj stav koje traže od Arapa da čitaju arapske knjige, služe se arapskim metodima i slično. Kao što je C. L. R. James uobičavao reći, Beethoven isto toliko pripada Karibljanima koliko i Nijemcima, jer je njegova muzika danas dio baštine čovječanstva.

Naravno, ideološka briga oko identiteta, sasvim razumljivo, isprepletena je s interesima i programima različitih grupa – i to ne samo ugnjetenih manjina – koje žele uspostaviti prioritete koji odražavaju njihove interese. Pošto se veliki dio ove knjige bavi time što da se čita iz nedavne historije i kako da se to čita, ovdje ću samo ukratko sumirati moje ideje. Prije nego se složimo oko toga što čini američki identitet, mi moramo priznati da je, kao naseljeničko društvo koje je izgrađeno na ruševinama značajnog domorodačkog prisustva, američki identitet isuviše raznolik da bi bio jedinstven i homogen; uistinu, bitka se tu vodi između zastupnika jedinstvenog identiteta i onih koji cjelinu vide kao kompleksnu, ali ne i svodivu na jedno isto. Ta opozicija podrazumijeva dvije različite perspektive, dvije historiografije, jednu linearnu, koja sve svodi na jedno, i drugu kontrapunktnu i često nomadsku.

Moj je stav da samo druga perspektiva ima potpuni osjećaj za realnost historijskog iskustva. Djelimično baš zbog imperije, sve su kulture međusobno isprepletene; nijedna nije jedinstvena i čista, sve su hibridne, heterogene, izvanredno raznovrsne i nemonolitne. To, vjerujem, podjednako važi za današnje Sjedinjene Države kao i za moderni arapski svijet, iako se u prvom slučaju mnogo govori o opasnostima “ne-amerikanizma”, a u drugom slučaju o prijetnjama “arabizmu”. Nažalost, odbrambeni, reaktivni i čak paranoični nacionalizam često je upleten u samu osnovu obrazovanja, pa se djeca i stariji učenici odgajaju da cijene i slave jedinstvenost svoje tradicije (obično na račun drugih). Upravo tim, tako nekritičkim i nepromišljenim oblicima obrazovanja i mišljenja ova knjiga se najviše i obraća – kao korektiv, kao alternativa, kao istinski istraživačka mogućnost. U njenom pisanju okoristio sam se onim utopijskim prostorom koji još uvijek pruža univerzitet, koji, po mom uvjerenju, mora ostati mjesto gdje se takva vitalna pitanja istražuju, raspravljaju i promišljaju. Ako bi on bio mjesto gdje se nameću i rješavaju socijalna i politička pitanja, to bi značilo da je univerzitet lišen svoje osnovne funkcije i da se pretvorio u dodatak partiji koja je na vlasti.

Ne želim da me se pogrešno razumije. Uprkos izvanrednoj kulturnoj raznovrsnosti, Sjedinjene Države jesu, i sugurno će ostati, koherentna nacija - isto to važi i za druge anglofonske zemlje (Britaniju, Novi Zeland, Australiju, Kanadu), kao i za Francusku, koja sad ima velike grupe imigranata. Tačno je da postoji velika polemička podijeljenost i polariziranost u raspravama, za koju Arthur Schlezinger u knjizi Razjedinjenje Amerike kaže da šteti proučavanju historije, ali to, po mom mišljenju, ne nagovještava disoluciju države.6 U svakom slučaju, bolje je istraživati historiju onakvu kakva jeste, nego je zanemarivati ili poricati; nikakvog razloga nema da se plašimo činjenice da Sjedinjene Države imaju toliko mnogo historija, od kojih mnoge danas sve glasnije traže da im se obrati pažnja. Jer, mnoge od njih su tu oduvijek, od njih je, u stvari, nastalo američko društvo i stvorena američka politika (čak i poseban stil historijskog pisanja). Drugim riječima, malo je vjerovatno da će rezultat sadašnjih rasprava o multikulturalizmu voditi “libanizaciji”, a ako te rasprave pokažu put koji vodi do političkih promjena i promjena u načinu na koji žene, manjine i novi imigranti vide sebe, onda se njih ne treba bojati, niti se od njih braniti. Ono što treba imati na umu jeste da su priče o emancipaciji i prosvijećenosti u svom najjačem obliku priče o integraciji, a ne o separaciji, priče o narodima koji su bili isključeni iz glavne grupe, ali koji se sada bore za svoje mjesto u njoj. Pa ako stare i ovještale ideje o glavnoj grupi nisu dovoljno fleksibilne ili spremne da uključe nove grupe, onda te ideje treba mijenjati – što je mnogo bolje nego odbaciti grupe koje se javljaju.

Posljednja stvar koju želim istaći je da je ovo izbjeglička knjiga. Iz objektivnih razloga, nad kojima nisam imao kontrolu, ja sam odrastao kao Arapin sa zapadnjačkim obrazovanjem. Od kako pamtim ja sam osjećao da pripadam i jednom i drugom svijetu, a da ni jednom ni drugom ne pripadam sasvim. Tokom mog života, međutim, oni dijelovi arapskog svijeta za koje sam bio najviše vezan ili su se potpuno izmijenili zbog građanskih prevrata i rata, ili su naprosto prestali postojati. A u Sjedinjenim Državama sam dugo bio izvanjac, naročito onda kad su one zaratile i suprotstavile se (nimalo savršenim) kulturama i društvima arapskog svijeta. Ali kad kažem “izbjeglištvo”, ja pod tim ne mislim ništa tužno, niti uskraćujuće. Naprotiv, kad pripadate objema stranama imperijalne podjele, to vam omogućava da obje lakše razumijete. Osim toga, sam New York, gdje je ova knjiga u cjelini napisana, izbjeglički je grad par excellence, a posjeduje i onu manihejsku strukturu kolonijalnog grada koju je opisivao Fanon. Možda je sve to stimuliralo onu vrstu interesa i tumačenja koje sam se ovdje poduhvatio, ali su te okolnosti svakako učinile da se osjećam kao da pripadam više nego jednoj historiji i više nego jednoj grupi. Da li se takvo stanje može smatrati kao dobrodošla alternativa normalnom osjećaju pripadnosti samo jednoj kulturi i osjećanju lojalnosti prema samo jednoj naciji, to čitalac sada mora sam odlučiti.


Edward W. Said


S engleskog preveo Zdenko Lešić

Izvornik: časopis Izraz br. 10/11 2000/2001

Dostupno na: www.openbook.ba/izraz/
Name

. Video,1,10 pravila za pisce,1,10 Rules for Writers,1,1993,1,500 Years of Female Portraits in Western Art,1,A koliko si imala ljubavnika,1,A.P. Čehov,1,Abel Korženijovski,1,Abelardo Morel,1,Aboridžini,1,Adam Marek,1,Adam Zagajevski,7,Adam Zagajewski,4,Adela Greceanu,1,Adrijana Šimanjska,1,Adrijen Rič,1,Agnješka Žuhovska Arent,1,Ahmed Burić,1,Ailmr Zalihić,1,Ajfel,1,Ajtana Dreković,1,Akua Naru,1,Al Stjuart,1,Ala Tatarenko,1,Alan Ford,1,Alber Kami,8,Albert Camus,1,Albert Camus,2,Alberto Luis Mangel,2,Alberto Moravija,1,Alehandro Hodorovski,1,Alejandro Jodorowsky,1,Aleksandar Bečanović,3,Aleksandar Ćuković,1,Aleksandar Đoković,1,Aleksandar Galjper,1,Aleksandar Gavranić,1,Aleksandar Genis,1,Aleksandar Janković,1,Aleksandar Kowalsky,1,Aleksandar Leso Ivanović,1,Aleksandar M. Petrović,1,Aleksandar Petrov,1,Aleksandar Petrović Babić,1,Aleksandar Ristović,3,Aleksandar Solženjicin,2,Aleksandar Šurbatović,1,Aleksandar Tijanić,1,Aleksandar Tišma,1,Aleksandar Vučo,2,Aleksander Vat,1,Aleksandra Bajić,1,Aleksandra Batinić,1,Aleksandra Marilović,1,Aleksandra Milić,1,Aleksandra Roćenović,3,Aleksej Makušinski,1,Alen Brlek,2,Alen Ginzberg,4,Aleš Debeljak,1,Aleš Šteger,3,Alfred de Vinji,1,Alfred Mise,1,Alhemija,1,Ali Farka Ture,1,Alina Somova,1,Alma Lazarevska,1,Alma Micić,1,Almin Kaplan,2,Almir Kolar Kijevski,2,ALojz Benac,1,Alpar Lošonc,1,Alvaro de Campos,1,Amarsana Ulzitujev,1,Amedeo Modiljani,1,Ameli Notomb,1,Amelie Nothomb,1,Amerika,1,Amin Maluf,1,Amiri Baraka,3,Ana Ahmatova,3,Ana Glišić,1,Ana Moura,1,Ana Nikvul,2,Ana Omaljev,1,Ana Pejović,1,Ana Radojević,1,Ana Ristović,2,Ana Seferović,1,Anais Nin,2,Ananda K. Kumarašvami,2,Anastasija,2,Anastasis Vistonitis,1,Anđela Matanović,1,Anđela Pendić,1,Anđelko Zablaćanski,1,Andre Breton,1,Andrej Gogoljev,1,Andrej Platonov,1,Andrej Rubljov,1,Andrej Sen-Senjkov,1,Andrej Tarkovski,3,Andrej Vidović,1,Andriana Škunca,1,Andrićevi junaci svoju mučnu kob nose svijetom kao prokletstvo i kaznu,1,Andrija Kačić Miošić,1,Andrijana Kos Lajtman,1,Anica Savić Rebac,3,Animacija,12,Anja Jeftić,4,Anja Marković,1,Anja Ulinič,1,Anna Maria dal Violin,1,Anne Sexton,2,Annette Peacock,1,Anri Mišo,1,Anton Pavlovič Čehov,1,Antonen Arto,1,Antonio Filaret,1,Antonio Negri,1,Antonio Porpeta,2,Antonio Tabuki,4,Antonio Vivaldi,1,Antropologija,1,Antun Branko Šimić,2,Anuar Brahem,1,apokalipsa,1,Archibald MacLeish,1,Arčibald Mekliš,1,Arhitektura,1,Armen Gašparijan,1,Arsen Dedić,4,Arsen Dedić i Darko Rundek,1,Artir Rembo,3,Artur Rembo,2,Astrologija,1,Audio,3,Audio poezija,11,Auschwitz Café,1,Aviv Etrebilal,1,Azam Ali,1,B. Wongar,2,Balet,3,Balkan,1,Balkanski dnevnik,1,Bartolo Katafi,1,Barton,1,Basheskia,1,Baudolino,1,Behem,1,Bela Ahmaduljina,1,Bela Hamvaš,8,Béla Hamvas,1,Belegišanin,1,Belen Gopegi,1,Belle Epoque,1,Bells From The Deep,1,Bend of Horsis,1,Benei Žuža,1,Benoa Ditertr,1,Benoît Duteurtre,1,Beograd,1,Beokult,1,Bernhard Vider,1,Bert Janš,1,Bertolt Brecht,1,Bertolt Breht,3,Bertrand Rasel,3,Bertrand Russell,1,Biblistika,1,Biosfera,2,Bjanka Alajbegović,1,Blaise Cendrars,1,Blandine,1,Blaže Koneski,1,Blez Sandrar,2,Bob Dilan,2,Bob Dylan,3,Bob Kaufman,1,Bob Perelman,1,Bogdan Pristrom,1,Bogoljub Šijaković,1,Bogomil Đuzel,3,Bogomil Đuzel. Poezija,1,Bogumili,1,Bojan Bošković,1,Bojan Samson,1,Bojan Tomić. Esej,1,Bojana Stojanović Pantović,1,Bolero,1,Bolero Reunion,1,Book of Enoch,1,Boris Buden,1,Boris Budimir,1,Boris Jovanović Kastel,13,Boris Lazić,2,Boris Marić,1,Boris Nad,14,Boris Pasternak,1,Boris Potočnik,1,Boris Vijan,2,Borislav Jovanović,1,Borislav Pekić,2,Borislav Radović,2,Borjana Mrđa,1,Boro Drašković,1,Boskes de Mi Mente,1,Botho Strauss,1,Boto Štraus,1,Božana Radenković,1,Božica Jelušić,1,Braco Subotić,1,Brana Petrović,1,Brana Radević,1,Branislav Banković,2,Branislav Petrović,3,Branislav Živanović,1,Branka Arsić,3,Branka Savić,1,Branka Selaković,1,Branko Bošnjak,1,Branko Ćopić,1,Branko Čučak,1,Branko Kukić,1,Branko Miljković,4,Branko Radičević,1,Branko V. Radičević,1,Branko Ve Poljanski,1,Bratislav Milanović,1,Brodolom kod Thule,1,Bruno Katalano,1,Bruno Schulz,4,Bruno Šulc,6,Buenos Aires,1,Bulat Okudžava,1,CA Blues,2,Calcutta blues,1,Camus,1,Canaleto,1,Carl Gustav Jung,1,Carlos Fuentes,1,Čarls Bernstin,1,Čarls Bukovski,6,Čarls Simić,7,Čarobna pesma,1,Časopisi,1,Cesar Vallejo,1,Česlav Miloš,5,Charles Bernstein,1,Charles Bukowsky,2,Charles Simic,1,Chris Lavis,1,Christian Wolgang Emmerich,1,Čini mi se,1,Citati,1,Claude Levi-Strauss,1,Claude Lévi-Strauss,1,Constantine Cavafy,1,Crno jagnje,1,Crteži,1,Čudnovatost Vilijema Blejka,1,Cujoši Jamamoto Trio,1,cvetan todorov,1,Czeslaw Milosz,2,D.H. Lorens,2,Daemonia Nymphe,3,DakhaBrakha,1,Dali,1,Damian Saez,1,Damir Malešev,5,Damjan Malešev,2,Danijel Dragojević,2,Danijel Gatarić,2,Danijel Jović,1,Danijela Dejanović,1,Danijela Mršulja Vasić,1,Danil Harms,1,Danilo Kiš,15,Danilo Kiš – Uspomene,1,Danilo Lompar,1,Danilo Lučić,2,Danilo Topić,1,Darija Marković,1,Darko Cvijetić,9,Darko Daničić,1,Dartmut,1,David Albahari,3,David Bezmozgis,1,Dead Can Dance,1,Deads Poets Society,1,Dejan Ajdačić,1,Dejan Aleksić,3,Dejan Đorđević,1,Dejan Ilić,1,Dejan Kanazir,1,Dejan Petrović Hica,1,Dejan Tešić,1,Dejvi Mekmanus,1,Dejvid Herbert Lorens,1,Delia Steinberg Guzmán,1,Delija Štajnberg Guzman,1,Delimir Rešicki,1,Deni de Ružmon,1,Deni de Ružmon i san o ujedinjenoj Evropi,1,Deniz Levertov,1,Đeo Bogza,3,Derek Volkot,3,Derek Walcott,1,Desert For Ever,1,Dete sa pučine,1,Diavolo in corpo,1,Dijana Klarić,1,Dilan Dog,1,Dilan Horman,2,Dilan Tomas,2,Dimitrije Mitrinović,1,Dino Bucati,5,Dino Buzzati,2,Direr,1,Ditiramb,1,Dnevnik,11,Dnevnik jedne ljubavi,1,Dobrica Erić,1,Dokumentarni filmovi,1,Domagoj Nikolić,1,Doors,1,Đorđe Šćepović,5,Đorđo Agamben,3,Đorđo Lingvaglosa,1,Dorotea Tening,1,Dr. Stylianos Atteshlis (Daskalos),1,Dragan Babić,1,Dragan Bošković,3,Dragan Jovanović Danilov,8,Dragan Marković,1,Dragan Prole,1,Dragan Radulović,1,Dragan Tasić,1,Dragan Vojvodić,1,Dragana Kragulj,2,Dragana Tripković,1,Dragoš Kalajić,2,Dragoslav Andrić,1,Dragoslav Dedović,1,Dragoslav Đorđević,1,Dragoslav Mihailović,1,Dragutin Tadijanović,1,Drama,2,Draško Ređep,1,Društvo spektakla,1,Dubina,1,Dubravka Đurić,1,Duša žene,1,Dušan Gerzić Gera,1,Dušan Matić,4,Dušan Opačić,3,Dušan Pajin,1,Dušan Zaharijević,1,Duško Domanović,1,Duško Trifunović,1,Đuzepe Ungareti,1,Dylan Horman,3,Džejms Džojs,2,Dženi Džozef,1,Džerom Rotenberg,1,Džim Morison,1,Dživan Gašparijan,1,Džon Banvil,1,Džon Beri,1,Džon Berimen,1,Džon Fante,1,Džon Kits,1,Džon Zerzan,9,Džoni Mičel,1,Džordž Orvel,1,Džordž Vudkok,1,Džošua Rotman,1,Džozef Čeravolo,1,Ed Sandoval,1,Edgar Alan Po,5,Edin Pobrić,1,Eduardo Galeano,2,Edvard Artemijev,1,Edvard Dodvel,1,Edvard E. Kamings,1,Edvard Said,2,Edward Estlin Cummings,1,Eftim Kletnikov,3,Ekrem Hamid,2,El Greko,1,El Hansa,1,Elegija,1,Eleni Varikas,1,Elma Porobić,1,Elvedin Nezirović,2,Ema Goldman,1,Emanuel Levinas,2,Emil Cioran,3,Emil Gotje,1,Emil Sioran,6,En Sekston,3,Endre Adi,2,Enes Halilović,6,Enesa Mahmić,4,Enrike Vila Matas,1,Enrike Vila-Matas,2,Enver Muratović,1,Ep,1,Epitaf,2,Erazmo Roterdamski,1,Erih Frid,1,Erik Sati,1,Erika Kuhn,1,Erika Kun,1,Eriko Malatesta,1,Ernest Hemingvej,1,Ernest Hemingway,1,Ernesto Kardenal,1,Ernesto Sabato,2,Ernst Barlah,1,Ernst Jandl,1,Ernst Jinger,1,Erotizam i ljubav,1,Esej,334,Esoteric Agenda,1,Estetika,1,Étienne de La Boétie,1,Etjen de la Boesi,2,Euđen Simion,1,Euđenio Montale,3,Eugen Fink,1,Euženio de Andrade,2,Eva Zonenberg,3,Evgenij Grinko,1,Evgeny Grinko,1,Evlin Pizje,1,Evroazija,1,Evroazijci,1,Ezra Paund,4,Fabio Pusterla,1,Fado,1,Faruk Džiho,1,Faruk Šehić,2,Fatima Halilović,1,Faun,1,Fehér Illés,2,Felenko Fefe,1,Feliks Gatari,1,Ferid Muhić,1,Fernan Brodel,1,Fernan Leže,1,Fernando Pesoa,8,Fernando Pessoa,4,Fernando Valverde,1,Feti,1,Filip Marinković,1,Film,7,Film o Rubljovu,1,Filosofija,55,Filozofija,22,Fisharmonika,1,Fjodor Ivanovič Šaljapin,1,Fjodor Mihjlovič Dostojevski,2,Foals,1,Folker Zilaf,2,Foruk Farohzad,1,Fotografija,3,Fotografije,3,Fotopoetika,1,Fraktali,2,Franc Kafka,10,franc List,1,Franc Šubert,2,Frano Alvirević,1,Fransoa Larošfuko,1,Fransoaz Kolan,1,Frantz Kafka,1,Frederik Šopen,1,Fredi Perlman,4,Frenk Lima,1,Frenk Stjuart Flint,1,Frida Kalo,1,Fridrih Niče,1,Fridrih Helderlin,2,Friedrich Nietzsche,1,Fulkaneli,1,Gabrijel Garsija Markes,5,Gabrijel Kifu,1,Gabrijela Mistral,1,Gajo Petrović,1,Gejn,1,Geo Bogza,1,Georg Fridrih Hendl,1,Georg Simel,1,Georg Trakl,5,George Woodcock,1,Georges Bataille,1,Georges Korominas,1,Georgij Ivanovič Gurđijev,1,Gerhard Falkner,1,Gi Debor,2,Gijom Apoliner,1,Gilbert Kit Česterton,1,Gimnopedije,1,Gistav Dore,1,GMO,1,Gnoza,1,Goja,1,Goran Babić,1,Goran Blagojević,1,Goran Gavrić Grga,1,Goran Ilić,1,Goran Korunović,2,Goran Simić,1,Goran Stojičić,1,Goran Tešić,1,Gordana Simeunović,2,Gotfrid Ben,3,Gottfried Benn,2,Govor,6,Grad,1,Gradimir Gojer,1,Greg Brejden,1,Gregor Podlogar,1,Grozdanin kikot,1,Gurđijev - Susreti sa izuzetnim ljudima,1,Gvendolin Bruks,1,Hafiz,1,Hajner Miler,1,Hajnrih Bel,1,Hajnrih Hajne,1,Hamza Humo,1,Hana Arent,1,Hans Magnus Encensberger,1,Hanter S. Tompson - Džon Zorn,1,Haris Jašarević,1,Haruki Murakami,2,Hauard Barker,1,Havier Pérez,1,Havijer Gutijerez Lozano,1,Heavy on my Head,1,Hedningarna,1,Hekataj iz Abdere,1,Helena Blavacka,1,Helena Burić,1,Helmut Feter,1,Henri Miler,2,Herman Hese,3,Herman Štern,1,Herodot,1,Hipatija,1,Hiperboreja,9,Hiperborejska muzika,3,Hiperborejska muzika: Mari Boine,1,Hoan Miro,1,Homer,3,Horhe Luis Borhes,23,Horhe Rohas,1,Hoze Ortega i Gaset,1,Huan Ramon Himenez,1,Hulio Kortasar,5,Igor Gusev,1,Igor Isakovski,2,Ilijada,1,Ilja Kaminski,1,Imre Kertes,1,Indijski rubini,1,Inge Barč,1,Ingmar Bergman,1,Ingrid Jonker,1,Intervju,6,intervju sa Rihardom Vizerom,1,Isidora Bobić,1,Ispod tamariske,1,Istanbul,1,Istorija,21,Istorija umetnosti,2,Italo Kalvino,1,Iv Bonfoa,2,Ivan Antić,1,Ivan Bunjin,1,Ivan Dobnik,1,Ivan Foht,2,Ivan Lalović,1,Ivan Lovrenović,1,Ivan Sergejevič Turgenjev,1,Ivan Sokač,1,Ivan V. Lalić,12,Ivana Seletković,2,Ivo Andrić,6,Ivona Jukić,1,Izabel Perez del Pulgar,1,Izet Sarajlić,2,Jacques Ellul,1,Jadi srpske duše,1,Jadranka Božić,1,Jadranka Milenković,2,Jagoda Nikačević,3,Jakob Taubes,1,Jakobe Manštajn,1,Jakov Grobarov,1,Jan Kertis,1,Jan Kot,1,Jan Kott,1,Jan Rašel,1,Jan Skacel,1,Jana Aleksić,3,Jani Rico,3,Janis Naksakis,1,Janko Polić Kamov,1,Japanski triptih,1,Jasenovi,1,Jasmina Šušić,1,Jasmina Topić,2,Jasna Karamehmedović,1,Jedenje bogova,1,Jeff Martin,1,Jehuda Amihaj,1,Jelena Anđelovska,1,Jelena Arsenijević,1,Jelena Arsenijević Mitrić,3,Jelena Bujevič,1,Jelena Bulajić,1,Jelena Đurić,1,Jelena Fanajlova,1,Jelena Kojović Tepić,1,Jelena Pavlović,3,Jelena Radovanović,10,Jelisaveta Bagrjana,1,Jens Kristijan Grendal,1,Jerg Fauzer,1,Jerzy Górzański,2,Jesen,1,Jevenij Lukin,1,Jevgenij Čigrin,2,Ježi Gužanjski,2,Jezik Božanske Matrice,1,Jezik egzila,1,Jirži Šotola,1,Joachim Köhler,1,Joachim Sartorius,1,Joahim Sartorijus,1,Joakim Keler,1,Joakim Marušić,1,Joan Flora,1,Joan Mir,1,Johan Volfgang fon Gete,2,John Todd,1,John Zerzan,2,Jolanda Kastanjo,1,Jon Mirča,1,Jörg Fauser,1,Jorge Luis Borges,6,Jorgos Seferis,2,Joseph Brodsky,2,Josif Brodski,10,Josipa Lisac,1,Jovan Dučić,1,Jovan Hristić,8,Jovan Nikolić Jof. Poezija,1,Jovan Zivlak,3,Jovana Bojović,1,Jovica Aćin,2,Jozef Rot,1,Juan Ramon Jimenez,1,Jukio Mišima,2,Julija Kristeva,1,Julijan Kornhauzer,1,Julijus Evola,1,Julio Cortasar,4,Justejn Gorder,1,Justin Popović,1,Kabir,2,Kad bi ajkule bile ljudi,1,Kader Abdolah,1,Kako sam ulazio u svet knjige i književnosti,1,Kalaš pleme,1,Kanonske pesme,1,Karen Bliksen,1,Karl Gustav Jung,1,Karl Krolov,1,Karl Marks,1,Karl Sandberg,1,Karlhajnc Štokhauzen,1,Karlheinz Stockhausen,1,Karlos Drumond De Andrade,1,Karlos Fuentes,2,Katabazija,1,Katarina Bulajić,1,Katarina Kiković Jović,1,Katarina Milanović,1,Katarina Ristić Aglaja,3,Katarina Sarić,1,Katarina Vujović,3,Katmandu,1,Katrin Kleman,1,Kedija Gadum,1,Kenet Pačen,1,Kenet Reksrot,2,Kenneth Patchen,1,Kim Adonicio,1,Kinks,1,Kirijakos Markides,1,Kiriko,1,Kismet,1,Klarisa Pinkola Estes,1,Klaudijus Ptolomej,1,Klaudio Magris,2,Klaus Man,1,Klaus Mann,1,Klod Debisi,1,Klod Levi Stros,2,Knjiga,1,Knjiga nespokoja,1,Knjiga o Danilu,1,Knjige,2,Književnost,2,Književnost je danas pod terorom tržišta,1,Knut Hamsun,1,Koliko života živimo,1,Kolja Mićević,1,Kombin Kvartet,1,Konstanco Kostantini,1,Konstantin Ildefons Galjčinski,1,Konstantin Kavafi,4,Konstantinopolj,1,Koraci po vatri,1,Korto Malteze,1,Kostas Rafalidis,1,Kralj Čačka,1,kraljevima i slonovima,1,Kratka priča,2,Kratka proza,7,Krimea,1,Kris Lejvis,1,Kris Marker,1,Kriso i Odoteo,1,Kristijan Buržoa,1,Kristin Brikner,1,Kristina Milosavljević,1,Kristof Mekel,1,Kritika,2,Kult žene,1,Kultura,1,L.S. Mckee,1,L'Enfant de la haute mer,1,Lajoš Kesegi,1,Lana Bojanić,1,Lana Nikolić,1,Lara Dorin,1,Lav Nikolajevič Tolstoj,2,Le Cimetière Marin,1,Le Serpent Rouge,1,Lejla Farđami,1,Lejla Kalamujić,1,Lejla Kašić,2,Lekcija o lopti,1,Lenče Miloševska,2,Leonard Koen,2,Leonid Šejka,2,Leonid Tiškov,1,Leroa Džouns,1,Les Ogres de Barbak,1,Lešek Kolakovski,3,Lesek Kolakowski,1,Leto,2,Letopis,1,Lewis Mumford,1,lica,1,Lidija Ćirić,1,Ligeia,1,Ligeja,1,Linda Marija Baros,1,Lingvistika,1,Lirska Proza,7,Literature And Evil,1,Ljetopis Popa Dukljanina ili Barski rodoslov,1,Ljiljana Bogoeva Sedlar,1,Ljiljana Dirjan,1,Ljiljana Maletin Vojvodić,8,Ljiljana Popović,1,Ljuba Tadić,1,Ljubeta Labović,1,Ljubinko Dugalić,1,Ljubiša Jocić,1,Ljubiša Jovanović,2,Ljubiša Subotić,1,Lorens Darel,2,Lorens Ferlingeti,2,Lotar Bajer,1,Lotova žena,1,Lou Andreas-Salome,1,Louise Gluck,1,Lu Andreas Salome,1,Lucija Stupica,2,Ludvig Fojerbah,1,Ludvig Vitgenštajn,2,Luiđi Pirandelo,1,Luis BaKalov,1,Luis Garsija Montero,1,Luis mamford,2,Luis Meknis,2,Luiz Glik,2,Luj Blerio,1,Luko Paljetak,1,Luna Hodžić,1,Luna Jovanović,1,Maček Ščerbovski,1,Maciek Szczerbowski,1,Madame Tutli-Putli,1,Mađarski Hiperion,1,Magdalena Blažević,2,Maja Klarić,1,Maja Radović,2,Majid Bekaš,1,Majkl Hart,1,Majkl Parkes,1,Majls Dejvis,1,Majstor i Margarita,1,Makoto Fujimura,1,Maks Brod,1,Maks Ernst,1,Maks Žakob,1,Maksime,1,Mamak Kadem,1,Man Rej,2,Manifest,2,Manuskript,1,Mapiranje književnosti,1,Marcin Kolpanovič,1,Margerit Jursenar,1,Maria Alcantarilla,1,Marija Alkantarilja,1,Marija Bralović,1,Marija Chardin,1,Marija Čudina,1,Marija Dejanović,1,Marija Knežević,2,Marija Šardin,2,Marija Šimoković,2,Marija Škornički,1,Marija Šuković,1,Marija Vasić,1,Marija Zambrano,1,Marina Bauer,1,Marina Cvetaeva,3,Marina Cvetajeva,3,Mario Kopić,1,Mario Vargas Ljosa,1,Mark Rejvenhil,1,Mark Šagal,1,Mark Strand,1,Marko Antić,1,Marko Bačanović,1,Marko Krajšić,1,Marko Tomaš,2,Marko Vešović,2,Marko Vujović,1,Marko Živković,1,Markus Vijana,1,Marsel Prust,2,Martin Hajdeger,3,Maša Kaleko,3,Mascha Kaleko,1,Mašo Čekić,1,Matijas Enar,1,Maurice Blanchot,1,Maya Deren,1,Mediteran,1,Mehmed Begić,3,Memoari,3,Merion,1,Meša Selimović,1,Mič Koen,1,Mića Popović,1,Michael Parenti,1,Michel Foucault,1,Michelangelo Buonarroti,1,Migel de Unamuno,1,Miguel de Unamuno,1,Mihail Bakunjin,1,Mihail Epštejn,1,Mihailo Đoković Tikalo,1,Mikelanđelo,2,Mikloš Varheđi,1,Milan Budimir,1,Milan Dobričić,2,Milan Drašković,3,Milan Kundera,1,Milan Micić,1,Milan Milišić,4,Milan Mladenović,2,Milan Oklopdžić,3,Milan Rakulj,1,Mile Savić,1,Mile Stojić,1,Milenko Bodirogić,1,Mileta Prodanović,1,Milica Milosavljević,2,Milica Petričević,4,Milica Vučković,1,Milivoj Solar,1,Miljenko Jergović,3,Milorad Belančić,1,Milorad Pavić,2,Milorad Pejić,1,Milorad Popović,1,Miloš Crnjanski,26,Miloš Folić,1,Miloš Galetin,3,Miloš Karadaglić,1,Milovan Vidaković,1,Milto Sahturi,2,Milutin Bojić,1,Milutin Petrović,1,Miodrag Bulatović,1,Miodrag Miša Stanisavljević,1,Miodrag Pavlović,3,Miodrag Sibinović. Ruska književnost,1,Miodrag Stanisavljević,1,Miraš Martinović,3,Mirjana Marinšek Nikolić,1,Mirjana Ognjanović,1,Mirjana Popović,1,Mirjana Stefanović,1,Mirjana Stojanovska,1,Mirko Božić,1,Mirko Grbić,1,Mirko Kovač,1,Mirko Popović,1,Mirko Vraneš,1,Miro Vuksanović,1,Miroljub Todorović,1,Miroslav Antić,4,Miroslav B. Dušanić,1,Miroslav Karaulac,2,Miroslav Mika Antić,2,Miroslav Stamenković,3,Miroslav Todorović,1,Miroslava Anđelković,1,Mirza Lekić,1,Miša Antonić,1,Mišel Bitor,1,Mišel de Serto,1,Mišel Fuko,5,Mišel Uelbek,1,Mišljenje spoljašnjosti,1,Misteriozna mjesta,1,Mitch Cohen,1,Mitologija,1,Mladen Lompar,2,Mojsije,1,Momčilo Bakrač,2,Momčilo Nastasijević,4,Moni de Buli,1,Monika Herceg,2,Monika Osnato,1,MONSANTO,1,Mooyo Neimar (Muhamed Trepić),1,Moris Blanšo,1,Mornarsko groblje,1,Muharem Bazdulj,1,Mujo Musagić,1,Multimedija,2,Munk,1,Muzika,75,Nada Šerban,1,Nađa Tešić,1,Najkraća priča na svetu,1,Napomene uz Ime Ruže,1,Nasa vesela apokalipsa,1,Naso Vajena,3,Natalija Berezovaja,1,Nataša Atlas,1,Nataša Božarova,1,Nataša Bundalo Mikić,1,Natasha Bozharova,1,Naučni rad,20,Nebo nad Berlinom,1,Nebojša Vasović,1,Nelson Mandela,1,Nemanja Rotar,1,Nenad A. Tanović,1,Nenad Jovanović,1,Nenad Marić,1,Nenad Milošević,1,Nešto između: simbolička geografija Srbije,1,Nestor,1,Neven Svilar,1,Nicanor Parra,1,Nijaz,1,Nik Kejv,1,Nika Dušanov,2,Nikanor Para,2,Nikita Stanesku,2,Nikola Dakić,2,Nikola Đuretić,2,Nikola Ilijovski,1,Nikola Janković,1,Nikola Madžirov,2,Nikola Malović,1,Nikola Milošević,1,Nikola Oravec,1,Nikola Popović,4,Nikola Šimić Tonin,1,Nikola Stefanović,1,Nikola Strajnić,2,Nikola Strašek,1,Nikola Tesla,3,Nikola Vujčić,2,Nikola Živanović,2,Nikolaj Ivanovič Fešin,1,Nikolina Petrović,1,Nilola Dakić,1,Nina Živančević,2,Ninoslav Mitrović,1,Njegoš,1,Njena vrsta,1,Nobelova nagrada,2,Norman Makejg,1,Norman Spinrad,1,Norveška šuma,1,Nova Poezija,97,Novica Petković,1,Novica Tadić,3,O Izidi i Ozirisu,1,O priči i pričanju,1,O smislu i besmislu,1,O učenju o stilu,1,Odbrana Sokratova,1,Odgovor,1,Odisej Elitis,2,Ofelija,1,Ognjenka Lakićević,1,Ognjil,1,Oksimoron,1,Oktavio Paz,2,Oleg N. Trubačov,1,Olga Medenica,1,Olja Savičević Ivančević,1,Omer Ć. Ibrahimagić,1,Opera,1,Ophelia,1,Oproštaj s Floridom,1,Orhan Pamuk,2,Ortegina klepsidra,1,Osip Mandeljštam,2,Oskar Davičo,2,Ostrvo u podne,1,Oto Fenjveši,1,Oto Horvat,1,Otpor,1,Our Europe,1,Our Father on Aramaic Language,1,Ovidije,1,Pablo Neruda,1,Pagan Metal,1,Pal Esterhazi,1,Palimpsest u književnosti Danila Kiša,1,Panama ili pustolovine mojih sedam ujaka,1,Pantelejmon Komarov,1,Pariz,1,Patrick Modiano,1,Patrik Denio,1,Patrik Modijano,1,Patrik Weiss,5,Patti Smith,1,Paul Celan,2,Paul Cezanne,1,Paul Coelho,1,Paul Valéry,1,Paulo Koeljo,1,Pavle Goranović,1,Pavle Grbović,1,Pavle Mijuković,1,Pavle Solarić,1,Pedro Salinas,1,Pero Zubac,1,Persis M. Karim,1,Pesma pobune ljubavi i smrti,1,Pesma umrlom bratu Stevanu,1,Pesme,1,Pet pesama za Kris,1,Petar Fehir,1,Petar Gudelj,1,Petar Mamonov,1,Petar Matović,6,Petar Miloradović,3,Petar Pajić,1,Petar Penda,1,Petar Petrović Njegoš,1,Peter Sloterdajk,3,Peter Sloterdijk,2,Peti Smit,4,Pierre Clastres,1,Pina,1,Pisma,6,Pismo,5,Pit Mondrijan,1,Pitagora,1,Piter Bruk,1,Piter Or,1,Pjer Emanuel (Noel Matje),1,Pjer Klastr,2,Pjer Reverdi,1,Pjetr Klastr,1,Pjotr Dumala,2,Platon,2,Plutarh,1,Poezija,864,Pohvala dosadi,1,Pohvala svetu,1,Pol Elijar,1,Pol Klodel,1,Pol Maldun,2,Pol Sezan,1,Pol Valeri,2,Ponekad s Lily Marlen,1,Poseta iz svemira,1,Pravila,1,Preci iz kosmosa,1,Pred životom,1,predavanje o etici,1,predeli,1,Predrag Krstić,1,Predrag Matvejević,3,Predrag Palavestra,1,Predrag Raos,1,Predrag Vrabec,1,Predsokratovci,1,Preporuka,2,Preporuke,1,Presuda,1,Pretnja,1,Priča,8,Priča o utopijama,1,Pričaj im o bitkama,1,Prikaz,2,Proplanak u šumi,1,Protagonista romana koji još nisam počeo da pišem,1,Protiv Levijatana,1,Proza,278,Prozračnost,1,Putopis,42,Quantum bez nule,1,Rabika Nazimkizi,1,Rabindranat Tagor,1,Rade Drainac,6,Rade Šerbedžija,2,Radenko Milak,1,Radmilo Đurović,2,Radmilo V. Radovanović,1,Radomir D. Mitrić,33,Radomir D. Mitrić. RTK,1,Radomir Konstantinović,1,Radoslav Đokić,1,Radovan Zogović,2,Rafael Alberti,1,Ragnar Akselson,1,Rajner Marija Rilke,3,Ralf Von Villijams,1,Ramon and Pedro,1,Ramona Cordova,1,Ranko Pavlović,1,Raša Livada,2,Rastko Kostić,1,Rastko Petrović,5,Raymond Carver,3,Razgovor ugodni naroda slovinskoga,1,Rebecca West,1,Rebeka Čilović,1,Rebeka Gejl Hauel,1,Rebeka Vest,2,Redon,1,Refik Ličina,1,Rejmon Moreti,1,Rejmond Karver,5,Rekvijem za avangardu,1,Rene Aubrey,1,Rene Genon,3,Rene Guenon,2,Ribera,1,Ričard Bah,1,Ričard Brotigan,1,Rifat Gumerov,1,Rihard Hulzenbek,1,Rino Stefano Taljafijero,1,Rinosuke Akutagava,3,Rišard Krinjicki,1,Risto Ratković,1,Rober Delone,1,Rober Desnos,1,Robert Blaj,1,Robert Frost,2,Robert G. Tili,1,Robert Grejvs,1,Robert Ravenšćak,1,Robert Simonišek,1,Roberto Bolanjo,2,Rođak smrti,1,Rodrigo Fresan,1,Rodrigo Fresán,1,Rokia Traoré,1,Rolan Bart,2,Rolan Žakar,1,Roland Barthes,1,Romilo Hilandarac,3,Ron Vilis,1,Roni Somek,1,Rosa,1,Rože Kajoa,1,Rudolf Nurejev,1,Rudolf Štajner,2,S.N.Lazarev,1,Šaban Šarenkapić,2,Sabine Rosenberg Patzer,1,Safet Zec,1,Salvatore Kvazimodo,4,Sam Hamill,1,Samih Al Kasim,1,Samo je san stvarnost,1,Samsara Bluz Eksperiment,1,Samuel Beckett,1,San Base,2,Sanjin Sorel,1,Sanset Rabdaun,1,Santorini,1,Sara Jekić,1,Šarl Bodler,3,Sartre,1,Saša Jelenković,6,Saša Paunović,3,Saša Skalušević Skala,5,Saša Stanišić,1,Satira,1,Sava Babić,1,Sava Stojkov,1,Savjeti,1,Savo Stijepović,1,Scythians,1,Scyths,1,sećanja,3,Šejmas Hini,2,Šejmus Hini,2,Šekspir,1,Sem Hamil,2,Sem Šepard,2,Semjuel Beket,6,Semjuel Tejlor Kolridž,1,Sen Džon Pers,1,Senka Marić,1,Sergej Aparin,1,Sergej Beuk,1,Sergej Dovlatov,1,Sergej Stanković,1,Sergius,1,Ses Notebom,1,Sesar Antonio Molina,2,Sesar Valjeho,1,Sesil Dej Luis,1,Silvana Marijanović,1,Silvija Federiči,1,Silvija Monros-Stojaković,1,Silvija Plat,2,Silvio Ramat,1,Šima Majić,1,Sima Pandurović,1,Sinan Gudžević,1,Siniša Kovačević,1,Siniša Tucić,1,Sionski Priorat,1,sivi soko,1,Sjećanja,1,Skiti,1,Skriveni izveštaj UN-a o osiromašenom uranijumu,1,Skulptura,2,Slađana Belko,1,Slađana Kavarić,1,Slađana Zrnić,1,Slavica Todorović,1,Slavko Gavranović,1,Slavko Pataković,1,Slikarstvo,50,Slobodan Acketa,1,Slobodan Jovanović,1,Slobodan Šijan,1,Slobodan Škerović,2,Slobodan Stojanović,1,Slobodan Tišma,3,Slobodan Vučković,1,Smrt autora,1,Snežana Freya Čkojić,1,Snežana Minić,1,Sociologija,1,Sokrat,1,Soma Orlaj Petrič,1,Sonja Jankov,3,Sonja Milojević Lola,1,Sonja Tomović – Šundić,1,Sopstvena soba,1,Spells And Witchcraft Within The Music Industry,1,Spiro Vreto,1,SRBIJA,1,Srboljub Mitić,1,Srđan Damnjanović,1,Srđan Orsić,1,Srđan Sekulić,2,Sreten Božić,1,Srna u izgubljenom raju,1,srpska srednjovekovna književnost,1,Šta oni žele,1,Stanislav Ignjaci Vitkjevič,1,Stanislav Krakov,1,Stanislav Lem,1,Stanislav Li,1,Stanislav Vinaver,1,Stanislaw Lem,1,Stanka Rađenović Stanojević,1,Stanley Kunitz,1,Stara Grčka,1,Stara srpska književnost,1,Staze,1,Štefan Cvajg,1,Stefan Malarme,2,Stefan Mitić,1,Stefan Višekruna,1,Stenli Kjunic,1,Stenli Kunic,1,Stevan Bradić,4,Stevan Pešić,2,Stevan Raičković,5,Stevan Tontić,2,Stihovi o ruskoj poeziji,1,Stil,1,Stiv Tešić,1,Stiv Vaj,1,Stiven Berkof,1,Stjepan Mimica,1,Stojan Bogdanović,1,Stojan Stiv Tešić,1,Strahote darvinizma (ceo film),1,Strip,1,Succubus,1,Sumatra i Objašnjenje Sumatre,1,Sumatraizam,1,Sun Cu,1,Susan Sontag,1,Suzan Zontag,1,Svetislav Mandić,1,Svetlana Ceca Ćurčin,1,Svetlana Sekulić,1,Svetlana Slapšak,1,Tadeuš Ruževič,3,Tamara Venčelovski,1,Tanja Bulatović,2,Tanja Đokić,1,Tanja Ristić,1,Tanja Stupar Trifunović,3,Tao Lin,1,Tarik Ali,1,Tatjana Gromača,2,Tatjana Piskarjova,1,Tatjana Vujović Kostić,1,Tea Tulić,1,Teatar,1,Tehnokratija,1,Tek sa znakom,1,Telo žene,1,Temnojar,1,Teo Angelopulos,1,Teodor Adorno,3,Teodor Retke,1,Teorija,1,Terens Mekkena,1,Teri Iglton,3,Terion,1,The Journey Aflame,1,The Language of the Divine Matrix,1,The Piano Guys,1,Thomas Stearns Eliot reads his Four Quartets,1,Tihon Sinicin,1,Tijana Rakočević,2,Tin Lemac,1,Tin Ujević,3,Tišina u oktobru,1,Tit Lukrecije Kar,1,Tito Bilopavlović,2,Todor Manojlović,1,Tom Vejts,2,tomas bernhard,1,Tomas de Kvinsi,1,Tomas Maho,1,Tomas Sterns Eliot,6,Tomas Transtremer,5,Tomas Vulf,1,Tomaž Šalamun,2,Tomica Bajsić,2,Tomica Ćirić,1,Tomislav Domović,1,Tomislav Marinković,1,Tomohiro Inaba,1,Tradicionalno i moderno u poeziji Desanke Maksimović,1,Tragično osećanje života,1,tripoljska kultura,1,Trivun Kalaba,1,TSIDMZ,1,Tsuyoshi Yamamoto Trio,1,Tumani Dijabate,1,Tur,1,U propadljivom telu prebiva Eros,1,UFO and Russian meteorite,1,Uma Vid,1,Umberto Eco,3,Umberto Eko,6,Umetnost,1,Umreti u Čikagu,1,Uranjanje u olupinu,1,Uroš Babić,7,Uroš Kotlajić,1,Uroš Pajović,1,Uroš Tošković,1,Ursula Le Gvin,1,Uspomene i nade pravih Evropljana,1,utopija,1,Uvod u Berlinsko Detinjstvo,1,V. Leminski,1,V.A. Čudinov,1,V.G. Zebald,1,Vajarstvo,4,Valentina Novković,1,Valter Benjamin,5,Van Gog,1,Van Gogh,1,Vasilij Aksjonov,1,Vasko Popa,1,Vejn Miler,1,Vejner Šenjei Tibor,3,Vela Kiš,3,Velika Tomić,2,Velimir Abramović,1,Velimir Knežević,3,Velimir Savić,1,Veno Taufer,2,Vermejen,1,Verner Hercog,1,Vesalijus,1,Vesna Kapor,2,Vesna Korać,1,Vesna Parun,1,Vetri,1,Vicente Aleixandre,2,Video,153,Video poezija,12,Video. Muzika,1,Viktor Lazić,1,Viktor Peljevin,2,Viktor Rodrigez Nunjez,1,Viktor Šerbu,1,Viktor Vida,1,Viktorija Marinković,1,Vilijam Batler Jejts,1,Vilijam Blejk,1,Vilijam Fokner,1,Vilijam Godvin,1,Vilijam Šekspir,2,Vilijam Stenli Mervin,1,Vilijem Blejk,2,Vim Venders,2,Vinča Culture,1,Vinčanska kultura,1,Vinsent Van Gog,1,Violeta Bjelogrlić,1,Violeta Sova,1,Virdžinija Vulf,1,Virginia Woolf,1,Viseći vrtovi Vavilona,1,Visente Aleksandre,2,Vislava Šimborska,2,Vistan Hju Odn,1,Viteški ples,1,Vitold Gombrovič,1,Vitomir Vito Nikolić,1,Vizuelna umetnost,1,Vladan Desnica,2,Vladan Miljković,1,Vladana Perlić,1,Vladimir Burič,1,Vladimir Burković Frizbi,1,Vladimir Dunjić,2,Vladimir Gvozden,1,Vladimir Kolarić,9,Vladimir Kopicl,1,Vladimir N. Cvetković,1,Vladimir Perić,1,Vladimir Pištalo,1,Vladimir Šipovac,1,Vladimir Tabašević,3,Vladimir Tatlin,1,Vladimir Vukomanović,1,Vlasta Mladenović,1,Vlati od trave u vjetru,1,Vojislav Despotov,3,Vojislav V. Jovanović,1,Vojkan Milenković,3,Vojo Stanić,1,Volas Stivens,1,Volfgang Izer,1,Volker Sielaff,1,Volt Vitmen,1,Vrtovi svetlosti,1,Vudi Alen,1,Wallace Stevens,1,Walt Whitman,1,Werner Herzog,1,William S. Burroughs reads Edgar Allan Poe's Annabelle Lee,1,Wislawa Szymborska,1,Wisława Szymborska,1,Yolanda Castaño,1,Žak Derida,1,Žak Dipen,1,Žak Elil,2,Žak Prever,2,Zal Kop,1,Žan (Hans) Arp,2,Žan Bodrijar,1,Žan Fransoa Liotar,2,Žan Mari Gistav le Klezio,1,Žan Pol Sartr,1,Žanar Kusainova,1,Zanimljivosti,2,Zapis,3,Žarko Martinović,1,Zavera i praksa,6,Zbigniew Bienkowski,1,Zbignjev Bjenjkovski,1,Zbignjev Herbert,2,Željko Janković,1,Željko Medić Žac,2,Žena bez predrasuda,1,Zidovi rastu,1,Žil Delez,3,Žil Sipervjel,1,Zinaida Hipijus,1,Živko Milić,1,Živodrag Živković,2,Živojin Pavlović,1,Zlatko Saračević,7,Zločin i kazna,1,Znanje i moć,1,Zoran Antonijević,1,Zoran Bognar,1,Zoran Đerić,2,Zoran Gavrić,1,Zoran Paunović,3,Zoran Pešić Sigma,1,Zoran Šolaja,1,Zoran Stokić,1,Zorica Babić,1,Zorica Bajin Đukanović,1,Zorica Joksimović,1,Žorž Bataj,1,Žorž Valoa,1,Žoze Saramago,1,Žozef de Mestr,1,zraci smrti,1,Zuko Džumhur,4,Zvonimir Golob,2,Zvonimir Husić,1,Zvonimir Radeljković,1,Zvonko Karanović,2,Κωνσταντίνος Π. Καβάφης,1,Алекса́ндер Ват,1,Александр Гальпер,1,Александр Генис,1,Антóн Пáвлович Чéхов,1,Вальс,1,Еле́на Никола́евна Фана́йлова,1,Зврк,1,Ио́сиф Бро́дский,1,Николай Иванович Фешин,1,Резултати књижевног конкурса „Милован Видаковић“,1,Фёдор Михайлович Достоевский,1,
ltr
item
Hyperborea | Kulturna čitanka: Kultura i imperijalizam, Edvard V. Said
Kultura i imperijalizam, Edvard V. Said
https://4.bp.blogspot.com/-QZQktQVYV4E/WJyFBAuG5SI/AAAAAAAAKZg/r9bn6SynSvM293O2PpOYntHZYCtxQcRZACLcB/s640/edward_said_1999_dpa_akg_1.jpg
https://4.bp.blogspot.com/-QZQktQVYV4E/WJyFBAuG5SI/AAAAAAAAKZg/r9bn6SynSvM293O2PpOYntHZYCtxQcRZACLcB/s72-c/edward_said_1999_dpa_akg_1.jpg
Hyperborea | Kulturna čitanka
https://hiperboreja.blogspot.com/2011/05/kultura-i-imperijalizam-edvard-v-said.html
https://hiperboreja.blogspot.com/
https://hiperboreja.blogspot.com/
https://hiperboreja.blogspot.com/2011/05/kultura-i-imperijalizam-edvard-v-said.html
true
2688180380024958250
UTF-8
Svi članci su učitani Nije pronađen nijedan članak VIDI SVE Pročitaj više Odgovori Prekini odgovor Obriši Naslovna Stranice Članci Vidi sve Pročitajte i ovo OZNAKA ARHIVA PRETRAŽIVANJE SVI ČLANCI Nije pronađen nijedan članak koji odgovara vašem upitu Vrati na Naslovnu stranicu Nedelja Ponedeljak Utorak Sreda Četvrtak Petak Subota Ned Pon Uto Sre Čet Pet Sub Januar Februar Mart April Maj Juni Juli Avgust Septembar Oktobar November Decembar Jan Feb Mar Apr Maj Jun Jul Avg Sep Okt Nov Dec upravo sada 1 minut ranije $$1$$ minuta ranije 1 sat ranije $$1$$ sati ranije Juče $$1$$ dana ranije $$1$$ sedmica ranije više od 5 sedmica ranije Pratitelji Prati THIS PREMIUM CONTENT IS LOCKED STEP 1: Share. STEP 2: Click the link you shared to unlock Copy All Code Select All Code All codes were copied to your clipboard Can not copy the codes / texts, please press [CTRL]+[C] (or CMD+C with Mac) to copy